Fotografie, uitgelegd

Het diafragma is de verstelbare opening in je lens, gevormd door lamellen die als een iris open en dicht gaan. Je geeft het aan met een f-getal: een laag f-getal (bijv. f/2.8) is een grote opening die veel licht doorlaat, een hoog f-getal (bijv. f/11) een kleine opening die weinig licht doorlaat. Dat voelt omgekeerd, maar het f-getal is een breuk: bij f/2.8 is de opening de brandpuntsafstand gedeeld door 2,8. Naast de hoeveelheid licht bepaalt het diafragma ook je scherptediepte — hoe groter de opening, hoe waziger de achtergrond.

De sluitertijd is hoe lang de sensor licht opvangt, meestal in fracties van een seconde: 1/1000 is een duizendste seconde, 1/30 een dertigste. Hoe langer de sluiter openstaat, hoe meer licht er binnenkomt — maar ook hoe meer beweging je vastlegt. Een korte sluitertijd bevriest actie, zoals een vogel in vlucht (vaak 1/2000 of korter). Een lange sluitertijd maakt beweging juist zichtbaar: stromend water wordt zijdezacht bij een halve seconde of langer, met de camera op een statief.

ISO bepaalt hoe gevoelig je sensor is voor licht. Een lage ISO (bijv. 100) geeft het schoonste, scherpste beeld, maar heeft veel licht nodig. Een hoge ISO (bijv. 3200) laat je fotograferen in het donker zonder flits of statief, maar voegt korrel (ruis) toe. Het is meestal de instelling die je als laatste bijstelt, nadat diafragma en sluitertijd al vastliggen.

Een stop is de maat waarmee fotografen licht tellen: één stop meer betekent twee keer zoveel licht, één stop minder de helft. Dat werkt voor alle drie de belichtingsinstellingen: sluitertijd van 1/250 naar 1/125, ISO van 100 naar 200 en diafragma van f/5.6 naar f/4 maken je foto elk één stop lichter. De f-getallen in de volle reeks (1.4, 2, 2.8, 4, 5.6, 8, 11, 16) liggen steeds één stop uit elkaar. Zo kun je instellingen tegen elkaar wegstrepen: één stop snellere sluitertijd plus één stop hogere ISO geeft dezelfde helderheid. Ook belichtingscorrectie (+1, −1) wordt in stops uitgedrukt.

Je camera meet hoeveel licht er van de scène komt en kiest op basis daarvan een belichting. Matrixmeting (ook wel meervlaks- of evaluatieve meting) kijkt naar het hele beeld, centrumgerichte meting vooral naar het midden en spotmeting alleen naar een klein puntje — handig voor een vogel tegen een felle lucht. Een lichtmeter gaat ervan uit dat wat hij meet gemiddeld middengrijs is. Daardoor wordt sneeuw te donker (grijs) en een zwart onderwerp te licht. Dat corrigeer je met belichtingscorrectie: +1 tot +2 stops bij sneeuw, −1 bij een donker onderwerp.

Een histogram is een grafiek van alle tinten in je foto, van zwart (links) tot wit (rechts) — de hoogte toont hoeveel pixels die tint hebben. Een piek die tegen de linkerrand aan loopt betekent verlies van detail in de schaduwen (onderbelicht); een piek tegen de rechterrand betekent uitgebeten hooglichten (overbelicht). Een histogram dat vooral in het midden blijft, met ruimte aan beide kanten, is meestal een veilige belichting.

Scherptediepte is het deel van de foto dat scherp is, van voor- tot achtergrond. Een groot diafragma (laag f-getal) maakt dat gebied smal — mooi voor een wazige achtergrond achter een portret. Een klein diafragma (hoog f-getal) maakt het gebied breed, zodat van voor- tot achtergrond alles scherp blijft, handig bij landschappen. Probeer het uit met de scherptediepte-calculator.

Uit de hand beweegt je camera altijd een beetje, en met een lange lens zie je dat sneller. Een handige vuistregel: kies een sluitertijd van minstens 1 gedeeld door (brandpuntsafstand × crop factor). Met 300mm op een camera met crop factor 1,5 is dat 1/450, in de praktijk dus 1/500. Beeldstabilisatie geeft je een paar stops speling, maar alleen tegen je eigen beweging — een bewegend dier bevries je er niet mee. Daarvoor blijft een korte sluitertijd nodig.

Met AF-S (bij Canon: One Shot) stelt de camera één keer scherp zodra je de ontspanknop half indrukt, en houdt hij die afstand vast — ideaal voor stilstaande onderwerpen zoals een landschap of een bloem. Met AF-C (bij Canon: Servo of AI Servo) blijft de camera bijstellen zolang je de knop half ingedrukt houdt, zodat een bewegend onderwerp scherp blijft. Voor vogels en andere dieren is AF-C bijna altijd de beste keus, het liefst met tracking of oogdetectie voor dieren aan, als je camera dat heeft.

De brandpuntsafstand van een lens (in mm) bepaalt hoe breed of smal je beeldhoek is. Een korte brandpuntsafstand (bijv. 16mm) vangt een breed stuk van de scène — een groothoek. Een lange brandpuntsafstand (bijv. 400mm) haalt een klein stukje ver weg juist dichtbij — een telelens. Probeer het uit met de schuifbalk bij de rekentool.

Niet elke camerasensor is even groot als een traditionele 35mm-sensor ("full frame"). Een kleinere sensor "snijdt" als het ware een stukje uit het beeld — daardoor lijkt eenzelfde lens verder ingezoomd. De crop factor vertelt je met hoeveel: een lens van 50mm op een sensor met crop factor 1,5 kijkt ongeveer als een 75mm-lens op full frame.

Een JPEG wordt in de camera al bewerkt (contrast, kleur, verscherping) en gecomprimeerd: klein en meteen te delen, maar met 256 tinten per kleurkanaal. Een RAW-bestand bewaart alle ruwe sensordata, meestal 4.096 tot 16.384 tinten per kanaal (12 of 14 bit). Daardoor kun je achteraf veel meer redden: de witbalans helemaal opnieuw kiezen, schaduwen ophalen of hooglichten terughalen zonder dat het beeld uit elkaar valt. Nadeel: grotere bestanden, en je moet ze zelf ontwikkelen in bijvoorbeeld Lightroom of de gratis software van je cameramerk.

Elke lichtbron heeft een eigen kleurzweem — kaarslicht is oranje, een bewolkte hemel is blauwig. Je ogen corrigeren dat automatisch, een camera niet vanzelf. Witbalans (uitgedrukt in Kelvin) vertelt de camera welke kleur "wit" eigenlijk is in die situatie, zodat de rest van de kleuren kloppen. Te koud ingesteld geeft een oranje foto, te warm ingesteld een blauwe.

Het gouden uur is ruwweg het eerste uur na zonsopkomst en het laatste uur voor zonsondergang. De zon staat dan laag, waardoor het licht zacht en warm is en lange schaduwen geeft die vorm en textuur laten zien — precies wat landschappen en dieren mooi maakt. Midden op de dag is het licht hard en komt het van boven. Het blauwe uur valt vlak voor zonsopkomst en direct na zonsondergang: geen directe zon, maar een diepblauwe lucht en heel egaal licht. Ondanks de naam duurt dat vaak maar zo'n half uur.

Verdeel je beeld in gedachten met twee horizontale en twee verticale lijnen in negen gelijke vakken. Zet je onderwerp op een van die lijnen of, nog beter, op een van de vier snijpunten in plaats van precies in het midden — dat oogt spannender en natuurlijker. Leg de horizon op de bovenste of onderste lijn, afhankelijk van wat interessanter is: de lucht of het landschap. Geef een dier ruimte in de richting waarin het kijkt of beweegt. De meeste camera's en telefoons kunnen dit raster in beeld tonen. Het is een vuistregel, geen wet: een spiegeling in het water mag best symmetrisch in het midden.